مراقب زیر پایتان باشید!

مورچه

مورچه کوچک است. فقط راه می رود. ده بار از دستش می افتد اما خسته نمی شود.

murkuchulu@hotmail.com

آرشام پارسی در مطلبی با عنوان «گفتگو با رضا پسر» در شماره 34 نشریه چراغ نوشت: «شاید نزدیک به یک سال است که به کتاب های صادق هدایت معتاد شده ام. رضا نمی دانست که صادق هدایت همجنسگرا بوده یا نه و یا شاید مطمئن نبود اما خود صادق هدایت از زبان خودش این راز را فاش کرده است. صادق هدایت در نامه ای که در اواخر سال 1946 به دوستی در فرانسه به زبان فرانسوی فرستاده نوشته است: « با اینکه می دانم که هر کجا بروم چه چیزی انتظارم را می کشد با این حال نمی توانم جلو میل شدیدم را بگیرم به فرار از این جهنم و گم و گور کردن خودم در جنگل های دست نخورده یا در میان وحشی های آفریقائی یا حتی بهتر، در یک اردوگاه محکومان به اعمال شاقه (این مطمئن تر است) به شرط اینکه این سوراخ را (با وجود ضعف من برای همجنسگرایی) یکسره ترک کنم و این کابوس را برای همیشه فراموش کنم. افسوس! که نیرو و پول و بسیاری چیزها لازم است که من ندارم!»  رضا داستان سه قطره خون صادق هدایت را بیشتر دوست می دارد اما من بن بست او را دوست دارم. داستانی که در سال 1321 در مجموعه ی سگ ولگرد منتشر شده است. صادق هدایت، پدر داستان نویسی ایران، رابطه همجنسگرایی شریف و محسن را چنان به تصویر می کشد که فقط باید خواند نمی توان با هیچ زبان دیگری نوشت. آیا واقعاً مردم نفهمیدند که شریف و محسن عاشقانه همدیگر را دوست می داشتند؟ و با خود فکر نکردند که چطور نویسنده ی این داستان از ظریف ترین حس های همجنسگرایان آگاه است. این فقط داستان نویسی نبوده است مثل خیلی از نوشته های هدایت حقیقت نگاری است»

این شد که پاشنه ی ارسی ام را برای خواندن بن بست ورکشیدم.

بن بست را خوردم.

نشخوار کردم.

بر روی کهکشان دکمه ها رفتم تا آن را بر روی کاغذهای مجازی حک کنم.

کردم.

بعضی از جمله ها را سیاه کرده ام.

بعداً سیاهه ای درباره این سیاه ها بر روی کاغذهای مجازی حک خواهم کرد.

بن بست

از مجموعه ی سگ ولگرد، صادق هدایت

شریف با چشم های متعجب، دندان های سفید و محکم و پیشانی کوتاه که موی انبوه سیاهی دورش را گرفته بود، بیست و دو سال از عمرش را در مسافرت به سر برده و با چشم های متعجب تر، دندان های عاریه و پیشانی بلند چین خورده که از طاسی سرش وصله گرفته بود و با حال بدتر و کورتر به شهر مولد خود عودت کرده بود. او در سن چهل و سه سالگی پس از طی مراحل ضباطی، دفترداری، کمک محاسب و غیره به ریاست مالیه ی آباده انتخاب شده بود. شهری که در آنجا به دنیا آمده و ایام طفولیت خود را در آنجا گذرانیده بود زیرا همین که شریف به سن دوازده رسید، پدرش به اسم تحصیل او را به تهران فرستاد. پس از چندی وارد مالیه شد و تا کنون زندگی خانه بدوشی و سرگردانی دور ولایات را به سر می برد. حالا به واسطه ی اتفاق و یا تمایل شخصی به آباده مراجعت کرده بود و بدون ذوق و شوق در خانه ی موروثی و یا اداره مشغول کشتن وقت بود.

صبح خیلی دیر بیدار می شد، نه از راه تن پروری و راحتی، بلکه فقط منظورش گذرانیدن وقت بود. گاهی ویرش می گرفت اصلاً سر کار نمی رفت چون او نسبت به همه چیز بی اعتنا و لاابالی شده بود و به همین جهت از سایر رفقای همکارش که پررو و زرنگ و دزد بودند عقب افتاده بود، چیزی که در زندگی باعث عقب افتادن او شده بود، عرق و تریاک نبود بلکه خوش طینتی و دل رحیمی او بود. اگرچه شریف برای امرار معاش احتیاجی به پول دولت نداشت و پدرش به قدر بخور و نمیر برای او گذاشته بود که به اصطلاح تا آخر عمرش آب باریکی داشته باشد، و شاید اگر گشادبازی نمی کرد و پیروی هوا و هوس را نکرده بود، بیشتر از احتیاج خودش را هم داشت، ولی از آنجایی که او تفریح و سرگرمی شخصی نمی توانست برای خودش اختیار بکند و از طرف دیگر نشستن پشت میز اداره برای او عادت ثانوی و یک نوع وسواس شده بود، از این رو مایل نبود که میز اداره را از دست بدهد.

پس از مراجعت همه چیز به نظر شریف تنگ، محدود سطحی و کوچک جلوه می کرد. به نظرش همه ی اشخاص سائیده شده و کهنه به نظر می آمدند و رنگ و روغن خود را از دست داده بودند. اما چنگال خود را بیشتر در شکم زندگی فرو برده بودند. به ترس ها، خرافات و خودخواهی آنها افزوده شده بود. بعضی از آنها کم و بیش به آرزوی محدود خودشان رسیده بودند. شکمشان جلو آمده بود، یا شهوت آنها از پائین تنه به آرواره هایشان سرایت کرده بود و یا میان گیر و دار زندگی؛ حواس آنها متوجه کلاهبرداری، چاپیدن رعایای خود، محصول پنبه و گندم و یا قنداق بچه و نقرس کهنه ی خودشان شده بود. خود او آیا پیر و ناتوان نشده بود و با منقل وافور و بطری عرق به امید استراحت به شهر مولد خود بازنگشته بود؟ خواهر کوچکش که در موقع آخرین ملاقات با او آنقدر تر و تازه و جوان سرزنده به نظر می آمد حالا شوهر کرده بود، چند شکم زائیده بود، چین و چروک خورده بود. شیارهایی مثل جای پنجه ی کلاغ گوشه ی چشمش دیده می شد که با سکوت بلیغی به منزله ی آئینه ی پیری خود شریف به شمار می رفت. حتی شهر سرخ گلی و خرابه ای که گویا به طعنه آباده می نامیدند برای او یک حالت تهدید کننده داشت.

شاید دنیا تغییر نکرده بود و فقط در اثر پیری و ناامیدی همه چیز به نظر او گیرندگی و خوشروئی جادوئی ایام جوانی را از دست داده بود. فقط او دست خالی مانده بود، در صورتی که آنهای دیگر زندگی کرده بودند. سالها گذشته بود و هر سال مقداری از قوای او از یک منفذ نامرئی بیرون رفته بود بی آنکه ملتفت شده باشد، به جز چند یادبود ناکام و یکی دو رسوائی و کوشش های بیهوده چیز دیگری برایش نمانده بود. او فقط لاشه ی خود را از این سوراخ به آن سوراخ کشیده بود و حالا انتظار روزهای بهتری نداشت.

در اداره تمام وقت شریف پشت میز قهوه ای رنگ پریده، در اتاق بالاخانه ی مالیه می گذشت. خمیازه می کشید، لغت واروس را ورق می زد و عکس های آن را تماشا می کرد؛ سیگار می کشید و یا سرسرکی به کارهای اداره رسیدگی می کرد و یک امضای گل و گشادی زیرش می انداخت. ولی در خارج از اداره برخلاف رؤسای ادارات که شب ها دور هم جمع می شدند و بساط قمار را دائر می کردند، او با همکاران و روسای سایر ادارات مراوده و جوششی نشان نمی داد. کناره گیری و گوشه نشینی را اختیار کرده بود. در منزل وقت خود را به باغبانی و سبزیکاری می گذرانید. بیشتر وقت او صرف بساط وافور و تشریفات آن می شد، بعد از اینکه غلامرضا منقل برنجی را آتش می کرد و زیر درخت بید کنار استخر روی سفره ی چرمی می گذاشت، شریف جعبه ی هزار پیشه ی خود را که محتوی آلات وافور بود به دقت باز می کرد و اسباب وافور و بطری کوچک عرق را مرتب دور خودش می چید و با تفنن مشغول می شد. گاهی غلامرضا مطیع و ساکت و سربزیر می آمد و به او تریاک می داد مثل اینکه مشغول انجام مراسم مذهبی می باشد.

غلامرضا پیرمرد لهیده ای بود که جزو اثاثیۀ خانه به شمار می رفت و مثل یک سگ به صاحبش وفادار مانده بود. از آن آدم های قدیمی و خوشرو و بی آزار بود که برای هرگونه فداکاری در راه اربابش مضایقه نداشت. فقط او بود که به وسواس های شریف آشنا بود و می توانست مطابق میلش رفتار بکند. چون شریف وسواش شدیدی به تمیزی داشت؛ دایم دست و صورتش را می شست و به همه چیز ایراد می گرفت. غلامرضا توجه مخصوصی به گیلاس آب، حوله، ملافه و جارو زدن اتاق ها مبذول می داشت تا مطابق میل اربابش رفتار کرده باشد.

شریف پس از پایان تشریفات و مراسم وافور و حقۀ چینی، چوب کهور و حتی تختۀ نرد سفیدی را که هر دفعه بی جهت بیرون می آورد، به دقت پاک می کرد و با سلیقۀ مخصوصی و در خانه بندی های جعبۀ سفری می گذاشت. بعد آلبوم عکس را که مثل چیز مقدسی جلد تافته گرفته بود با احتیاط در می آورد، ورق می زد. مثل اینکه تماشای آلبوم متمم و مکمل نشئۀ تریاک بود. این آلبوم سینمای زندگی؛ تمام گذشته ی و بود. همه ی رفقا و اشخاصی که در طی مسافرت هایش با آنها آشنا شده بود، عکس آنها در این آلبوم وجود داشت و یادبودهای دور و تأثرانگیزی در او تولید می کرد.

تفریح دماغی شریف دیوان حافظ، کلیات سعدی بود که سرحد دانش مردم متوسط بشمار می رود. اما در طی تجربیات تلخ زندگی یک نوع زدگی و تنفر نسبت به مردم حس می کرد و در معامله با آنها قیافۀ خونسردی را وسیله ی دفاع خود قرار داده بود. علاوه بر این یک کبک دست آموز داشت که به پایش زنگوله بسته بود. برای اینکه گم نشود یک سگ لاغر هم برای پاسبانی کبک نگه داشته بود که در مواقع بیکاری همدم او بودند مثل اینکه از دنیای پر تزویر آدم ها به دنیای بی تکلف، لاابالی و بچگانۀ حیوانات پناه برده بود و در انس و علاقه ی آنها سادگی احساسات و مهربانی که در زندگی از آن محروم مانده بود جستجو می کرد.

...................................................................................................

یک روز طرف عصر که شریف پشت میز اداره مشغول رسیدگی به دوسیۀ قطوری بود در باز شد و جوانی وارد اتاق گردید که از تهران به عنوان عضو مالیۀ آباده مأموریت داشت و کاغذ سفارش نامۀ خود را به دست شریف داد. شریف همین که سر خود را از دوسیه بلند کرد و او را دید، یکه خورد. به طوری حالش منقلب شد که به زحمت می توانست از تغییر حالت خود جلوگیری بکند. مثل اینکه یک رشتۀ نامرئی که به قلب او آویخته بود دوباره کشیده شد، و زخمی که سال ها التیام پذیرفته بود از سر نو مجروح گردید. دنیا به نظرش تیره و تار شد، یک پرده کدر و مه آلود جلو چشمش پایین آمده و منظرۀ محو و دردناکی روی آن منظره نقش بست. آیا چنین چیزی ممکن بود؟ شریف این جوان را در یک خواب عمیق، در خواب دوره ی جوانیش دیده بود و بهترین دوره ی زندگیش را با او گذرانیده بود. بیست و یک سال قبل، این پپیش آمد رخ داد و بعد ماند یک چیز ظریف و شکننده که مربوط به این دنیا نبود از جلو چشمش ناپدید شد.

شریف نمی توانست باور بکند در صورتی که خودش پیر و شکسته شده و در انتظار مرگ بود، چطور این جوان از دنیای مجهولی که در آن رفته بود جوان تر و شاداب تر جلو آن سبز شده بود. احساس مبهمی که مربوط به یادبود دردناک رفیقش می شد قلب او را فشرد. به زحمت آب دهن خود را فرو داد، خرخرۀ برجستۀ او حرکت کرد و دوباره سر جای اولش قرار گرفت.

شریف این جوان را خوب می شناخت، با او در یک مدرسه بود وقتی که سن حالای او را داشت. نه تنها شباهت جسمانی و ظاهری با محسن رفیق و همشاگردی او کامل بود بلکه صدا، حرکات بی اراده، نگاه گیج و طرز سینه صاف کردن او همه شبیه رفیق ناکامش بود. اما در قیافه اش آثار تزلزل و نگرانی دیده می شد. به نظر می آمد که روح او از قید قوانین زندگی مردمان معمولی رسته بود. به همین جهت یک حالت بچگانه و دمدمی داشت.

شریف کاغذ سفارش نامه را جلو چشمش گرفت ولی نمی توانست آن را بخواند. خطها جلو او می رقصیدند. فقط اسم او را که مجید بود خواند. با خودش زیر لب تکرار می کرد: «باید این اتفاق بیافتد!» از آنجایی که همیشه در کارهای شریف گراته می افتاد و مثل این بود که قوه ی شومی پیوسته او را دنبال می کند. در موقع تعجب این جمله جبری را با خودش تکرار می کرد.

در زندگی یکنواخت او روزهائی که می دانست مانند کلیشه قبلا تهیه شده و با نظم عقربک ساعت به حرکت افتاده بود، این پیش آمد خیلی غریب به نظر می آمد. بالاخره پس از اندکی تردید با لحن خیرخواهانه ای که از شدت اضطراب می لرزید، از مجید اسم پدرش را پرسید. بعد از آن مطمئن شد که مجید پسر محسن است، به او گفت که با پدرش از برادر صمیمی تر بوده و در یک مدرسه تحصیل می کرده اند و در اداره همکار بوده اند. سپس افزود: «مرحوم ابوی شما حق برادری به گردن من دارد. شما به جای پسر من هستید وظیفۀ من است که شما را به منزل خودم دعوت بکنم.»

بالاخره تصمیم گرفت که قبل از پایان وقت اداری مجید را به منزل خود راهنمایی بکند. اثاثیه و تخت سفری او را پیشخدمت اداره برداشت و به طرف منزل شریف رهسپار شدند. از میان دیوارهای گلی سرخ و چند خرابه که دورش چینه کشیده بود رد شدند. در طی راه شریف از مراتب دوستی و یگانگی خودش با پدر او صحبت می کرد، تا اینکه وارد خانۀ بزرگ و آبرومندی شدند که جوی آب و دار و درخت داشت، و یک استخر بزرگ بی تناسب بیشتر فضای باغ را اشغال کرده بود. این باغچه در مقابل منظرۀ خشک و بی روح شهر به منزلۀ واحه در میان صحرا بشمار می آمد.

شریف با قدم های مطمئن تر و حالت سرشارتر از معمول راه می رفت. زیرا برای او این سرپرستی ناگهانی نه تنها یک نوع انجام وظیفه نسبت به دوست مرده اش بود، بلکه یک جور لذت مخصوصی می برد. یک نوع احساس تشکر و قدردانی از رفیق مرده اش در او پیدا شده بود که پس از مرگش، بعد از سالها دوباره تغییر گوارائی در زندگی یک نواخت او داده بود. برای اولین بار از سرنوشت خودش راضی بود.

همین که وارد شدند. شریف به غلامرضا دستور داد که تخت خواب مجید را در اتاق پذیرائی بزند. سالون او عبارت از اتاق دنگالی بود که از قالی مفروش شده بود و یک رج درگاه به درازی آن دیده می شد. و قرینۀ درگاه ها، طرف مقابل پنج در رو به ایوان داشت. میز بزرگی وسط اتاق گذاشته بودند که از قالی پوشیده شده بود یک جعبۀ قلم زدۀ شش ترک کار آباده روی میز و چند صندلی دور آن بود.

شریف به عادت معمول لباسش را درآورد با پیرهن و زیرشلوار به اتاق شخصی خودش رفت. پیش از اینکه جلو بساط وافور بنشیند جلو آینه رفت. این آینه هر روز بر سبیل عادت جلو آن موهای تنک خود را شانه می زد و نگاه سرسرکی به خود می انداخت. این دفعه بیش از معمول به صورت خود دقیق شد. دندان های طلائی، پای چشم چین خورده، پوست سوخته و نشانه های تو رفته ی خود را از روی ناامیدی برانداز کرد نفسش پس رفت، به نظرش آمد که همیشه آنقدر کریه بوده، یک جور نفرین یک جور بغض گنگ نسبت به بیدادی خالق و دنیا و همۀ مردمان حس کرد. یک نوع کینۀ مبهم نسبت به پدر و مادرش حس کرد که او را به این ریخت و هیکل پس انداخته بودند! اگر هرگز به دنیا نیامده بود به کجا بر می خورد؟ اگر پر رو و خوش مشرب و سرزباندار و بی حیا مثل دیگران بود حالا یادبودهای گواراتری برای روز پیریش اندوخته بود. آب دهنش را فرو داد. خرخرۀ او حرکت کرد و دوباره سر جای اولش ایستاد. در همین وقت مجید وارد شد، هر دو سر بساط نشستند. شریف مشغول کشیدن وافور شد و در ضمن صحبت وعده و وعید به مجید می داد که ورود او را به مرکز اطلاع خواهد داد و برایش تقاضای اضافه حقوق خواهد کرد.

شام را زودتر خوردند و قبل از اینکه مجید برود شریف پیشانی او را بوسید. مجید این حرکت را بدون تعجب با اکراه به طور خیلی طبیعی تلقی کرد. شریف با خودش تکرار کرد: «چه غریب است! بایستی این اتفاق بیافتد؛ بایستی!...» با دست لرزان آلبوم عکس را که یگانه نمایندۀ تحولات مرتب و مطمئن قیافۀ او بود برداشت. با دستمال رویش را پاک کرد، جلو چراغ ورق می زد. در عکس بچگیش که پهلوی خواهرش ایستاه بود، لباس چروک خورده، نگاه متعجب داشت و لبخند زورکی زده بود مثل اینکه می خواست خبر ناگواری را پنهان بکند. عکسی که با شاگردان مدرسه برداشته بود همین چشمهای متعجب را داشت. به اضافۀ یک جور دلهره  و هیجان که در قیافه اش دیده می شد که سعی کرده بود لاپوشانی بکند. عکس فوری که در گاردن پارتی با محسن پدر مجید انداخته بود، چشم های متعجب داشت اما این تعجب عمیق تر شده بود، مثل اینکه در خودش فرو رفته بود رنگ عکس پریده بود نگاهش دور و ناامید به نظرش جلوه کرد و دستش را روی شانۀ محسن گذاشته بود. در آن وقت چهارده پانزده سال بیشتر نداشت. قیافۀ محسن محو و لغزنده به نظرش آمد، مثل چیز دمدمی و موقت که محکوم به نابود شدن است. این عکس را پسندیده، که موهای مرتب روی سرش بود و روی هم رفته وضع آبرومندتری از عکس های دیگر داشت. به دقت آن را از توی آلبوم درآورد. عکس آخری که در مازندران با محسن برداشته بود. محسن کاملاً شبیه مجید بود اما خود شریف با ریشی که چند روز نتراشیده بود و نگاه متعجبش مثل این بود که انتظار انهدام نسل بشر را می کشید، حالت سخت و زننده ای داشت که نپسندید. بعد به عکس هایی که در ولایات مختلف با اعضای ادارات و یا اشخاص دیگر برداشته بود دقت کرد. نه تنها این اشخاص مطابق یادبودی که در او گذاشته بودند در مقابلش مجسم می شدند بلکه همۀ آنها را می دید و صدایشان را می شنید و نمی توانست آن قسمت از گذشته را دور بیاندازد، فراموش بکند. چون این یادبودها جزو زندگی او شده بود.

تماشای این عکس ها امشب تاثیر غریبی در او گذاشت. احساس دردناک و خشنی بود، به طوری که نفسش پس رفت. یک رشته عدم موفقیت، دوندگی های بیهوده و عشق های ناکام جلو او مجسم شد. شریف لبهایش می لرزید، نگاهش خیره بود. در رختخواب که دراز کشید و پلک هایش را به هم فشرد، یک صف از رفقایش جلو او ردیف ایستاده بودند که آخرش محو می شد. همۀ این صورت ها از پشت ابر و دود موج می زد، در میان دود می لغزیدند و یک زندگی جادویی به خود گرفته بودند، در آن میان محسن رفیق هم مدرسه اش از همه دقیق تر و زنده تر بود. فقط او بود که تاثیر فراموش نشدنی در شریف گذاشته بود و ورود ناگهانی مجید و شباهت عجیب او با پدرش این تاثیر را شدیدتر کرده بود. آیا مرگ ناگهانی محسن که جلو چشمش ورپریده بود زندگی او را زهرآلود نکرده بود؟ و از این به بعد در آخر هر مجلس کیفی ته مزۀ خاکستر در دهنش می ماند و احساس خستگی و زدگی می کرد.

...

چیزی که در زندگی باعث ترس شریف شده بود؛ قیافۀ زشتش بود. از این رو نسبت به خودش یک نوع احساس مبهم پستی می کرد و می ترسید به کسی اظهار علاقه بکند و مسخره بشود. گویا فقط محسن بود که به نظر می آمد با صمیمیت و یگانگی مخصوصی به او اظهار دوستی می نمود. مثل اینکه ملتفت زشتی ظاهری او نبود، یا به روی خودش نمی آورد و یا اصلا شیفتۀ صفات اخلاقی و نکات روحی او شده بود. یک جور عشق و ارادت برادرانه، یک نوع گذشت در مقابل او ابراز می داشت و گاهی که نسبت به دیگران همین صمیمیت را نشان می داد، باعث حسادت شریف می شد. حضور محسن یک نوع حس پرستش و زیبائی در او تولید می کرد، صورتش، نگاهش، حرکات بی تکلفش، حتی عادتی که داشت همیشه مداد کپی را زبان بزند و گوشۀ  لبش جوهری بود و حتی قهرهائی که سر چیزهای پوچ از هم کرده بودند، برایش همۀ اینها پر از لطف و کشش شاعرانه بود. آن وقت هر دو آنها شانزده سال داشتند، یادش افتاد یک روز عصر، موقع امتحانات آخر سال بود بعد از مذاکره خسته و کسل هر دو به قصد گردش تا بهجت آباد رفتند، هوا گرم بود، محسن علاقۀ مخصوصی به شنا داشت، دم استخر بهجت آباد لخت شد تا آب تنی بکند. آب استخر سرد بود، بعد هم چند رهگذر سر رسیدند محسن از شنا صرفنظر کرد، برگشت و خندید و نگاه گیج و شرمندۀ خود را به صورت شریف دوخت. بعد دستپاچه رخت هایش را پوشید. آمد کنار جوی پهلوی شریف نشست و دستش را روی شانۀ او گذاشت این حرکت خودمانی و طبیعی برای شریف حکم یک نوع کیف عمیق و گوارائی را داشت و حس کرد که جریان برق و جریان ملایمی بین آنها رد و بدل می شد. شریف آرزو می کرد که تا مدت طویلی به همین حال بمانند. اما محسن سر خود را نزدیک او برد به طوریکه شریف نفسش را روی صورت خود حس کرد و گفت: "من کار دارم زود برگردیم."

شریف گرچه سعی کرد که حرکت طبیعی بکند، ولی با ترس و اضطراب روی پیشانی محسن را بوسید. همان جوری که وقتی بچه بود، روز عید نورز پدربزرگش او را می بوسید یعنی لب های خود را به پیشانی او می مالید و بر می داشت. پیشانی محسن سرد بود. بعد بلند شدند، محسن این حرکت بی تناسب و اظهار علاقۀ او را بدون جهت تلقی کرد مثل اینکه باید اینطور اتفاق بیفتد!

هنگام مراجعت، شریف برای اینکه دل محسن را بدست آورده باشد ساعت «مکب» طلایی که پدرش به او داده بود و چندین بار محسن با اشتیاق و کنجکاوی بچگانه ای او را برانداز کرده بود، درآورد به محسن بخشید. محسن بی آنکه از او توضیحی بخواهد و یا تشکر بکند، ساعت را گرفت، نگاه گیجی به آن انداخت. شادی ساده و بچگانه ای در صورتش درخشید و بعد آن را در جیبش گذاشت. همان روز در بین راه محسن با بی میلی برای شریف گفت که پدرش خیال دارد به او زن بدهد این خبر تأثیر سختی در شریف کرد زیرا قلبش گواهی داد که از یکدیگر جدا خواهند شد. شریف کینه و حسادت شدیدی نسبت به زن ندیده و نشناختۀ محسن حس کرد. اگرچه چند بار دیگر هم محسن با شریف به استخر بهجت آباد آمد و شنا کرد، اما مانعی در دوستی آنها تولید گردیده بود، فاصله ای بین آنها پیدا شده بود.

بعد از امتحانات محسن عروسی کرد. از این سرونه به بعد میان دو رفیق جدائی افتاد و به ندرت یکدیگر را می دیدند. ابتدا شریف از محسن متنفر شد، ولی از آنچه که به رفیقش سرزنش می کرد به سر خودش آمد. چون در همین اوان مسافرتی به عنوان دیدار خویشانش به آباده کرد. در آنجا اقوامش دور او را گرفتند و وادار شد که دختر خاله اش را بگیرد یعنی با در نظر گرفتن الحاق املاک شریف به املاک عفت که از پدرش به ارث گرفته بود، و از این قرار املاک پدرش که در سورمک نزدیک گنبد بهرام واقع شده بود به املاک زنش متصل می شد. اما شریف به هیچ وجه کلۀ محاسبه و براورد اقتصادی را نداشت. بالاخره مراسم عقد با سرعت مخصوصی انجام گرفت. همین که شریف را با عروس دست به دست دادند و با عروس در اتاق تنها ماندند، عفت شروع به خنده کرد، یک جور خندۀ تمام نشدنی و مسخره آمیز بود که تمام رگ های شریف را خرد کرد. شریف ساکت کنار اتاق نشسته بود و جزئیات صورت زنش را با مادر زنش مقایسه می کرد، چون دختر و مادر شباهت تامی با یکدیگر داشتند و حس می کرد همین که زنش پا به سن می گذاشت، به هیچ وسیله ای جلو زشتی او را نمی توانست بگیرد تا موقعی که نسخۀ دوم مادرش می شد. بعد هم دعواهای خانوادگی، مشاجره های تمام نشدنی سر موضوع های پوچ، همه پیش چشمش مجسم گردید. خندۀ عفت مزید بر علت شده بود. نه تنها به او ثابت شد، بلکه حس کرد که این زن یکجور جانور غریب پستاندار بود که برای سرگردانی او خلق شده بود. خودش را به ناخوشی زد، شب را زیر شمدی که بوی صابون آشتیانی می داد خواب های آشفته دید و فردا صبح بدون خدانگهداری عازم تهران شد. بعد دخترخاله اش رسوائی بالا آورد و پدرش جریمۀ این ناپرهیزی را خیلی گران پرداخت.

در غیبت شریف محسن توسط یکی از اقوام با نفوذ خود وارد ادارۀ مالیه شده بود؛ برای اینکه هر چه زودتر داخل زندگی اجتماعی بشود و سرانجام بگیرد. به اصرار محسن شریف هم به توسط اقوام او معرفی و وارد مالیه شد و هر دو مأمور مالیۀ مازندران شدند.

در مازندران یکجا منزل گرفته و یگانه تفریح آنها تخته نردبازی بود و روزهای تعطیل را به شهسوار می رفتند، محسن که علاقه و شوق زیادی به شنا داشت کنار دریا محل دنجی را برای شنا و آب تنی انتخاب کرده بود. شریف هنوز خوب به خاطر داشت: یک روز که هوا گرم و خفه بود، دریا منقلب بود، محسن به عادت معمول لخت شد و در آب رفت. اگرچه شریف جدا با این کار مخالفت کرد، زیرا آب دریا به طور غیر عادی در کش و قوس بود! ولی محسن به حرف او گوش نداد. محسن به خودش مغرور بود. با وجود ترس و دلهره ای که در قیافه اش دیده می شد، سماجت ورزیده و شریف را مسخره کرد که از آب می ترسد و بعد با حرکت بی اعتنا و مرددی داخل آب شد. با بازوهای لاغر و سفیدش که رگهای آبی داشت، امواج را می شکافت و از ساحل دور می شد. آب کم کم بالا می آمد. شریف همینطور که به این منظره خیره شده بود ناگهان ملتفت شد دید که محسن دستش را به طرف او تکان می داد و می گفت: «بیا..» مثل صدایی که در خواب می شنود. اما او کاری از دستش بر نمی آمد هرگز شنا بلد نبود. بعلاوه کسی هم در آن نزدیکی دیده نمی شد که بتواند به او کمک بکند. اول گمان کرد که شوخی است. با دهن باز و حالت مردد به محسن نگاه می کرد. محسن حرکت دیگری از روی نا امیدی کرد، مثل اینکه از او کمک می خواست. با کوشش فوق العاده دستش را بلند کرد و با صدای خراشیده ای گفت: «بی... یا» و غرق شد. آب او را غلطانید، موج ها روی هم می لغزیدند....

شریف مات و متحیر، سر جای خودش خشکش زده بود. فقط موج های سبز رنگ را می دید که روی هم می لغزیدند و دور می شدند. بقدری متوحش شد که جرأت حرکت یا فکر از او رفته بود و همینطور خیره به دریا نگاه می کرد. امواج به پیچ و تاب خود می افزودند و آب تا زیر پای او روی ماسه بالا آمده بود. موج های پر جوش و خروش که روی سرشان تاجی از کف سفید دیده می شد، می آمدند و زیر پای او روی شن ها خرد می شدند. باران ریز سمجی شروع به باریدن کرد. هوا تاریک می شد. شریف بی اراده برگشت و با گام های سنگین زیر باران به طرف جنگل رفت و با احساس مخصوصی که به نظرش می آمد از دنیا و موجوداتش بی اندازه دور شده، همه چیز را پشت پردۀ کدری می دید و صدای خفه ای بغل گوشش تکرار می کرد: «تو پست هستی، تو آدمکشی...!»

در این موقع مرگ به نظر او بی اندازه آسان و طبیعی می آمد، زندگی به نظرش جز فریب مسخره آلودی بیش نبود. آیا چهار پنج ساعت پیش با محسن روی چمن ناهار نخورده بود. محسن که آنقدر سردماغ، چالاک و دلربا بود ته دیگ را با چه لذت و اشتهایی کروچ کروچ می جوید! بعد همین طور که روی سبزه دراز کشیده بود، برای او جسته و گریخته درددل می کرد که زنش آبستن است و مدتی است که از او کاغذی نرسیده ولی از ترس مالاریا و تکان راه او را در تهران گذاشته بود، از نقشۀ آیندۀ خودش، از تفریحاتش صحبت می کرد. اولین بار بود که او صحبت جدی با شریف می کرد. حالا مثل شمعی که فوت بکنند مرد و خاموش شد! آیا همۀ اینها حقیقت داشت؟ آیا خواب ندیده بود؟ او مرده بود! مثل اینکه تا این لحظه به معنی مردن دقیق نشده بود. و تن او بدون دفاع مانند گوش ماهی های مرده و خرده ریزهای دیگر زیر امواج دریا که زمزمه می کردند، بی تکلیف به دست هوا و هوس موج ها سپرده شده بود، می لغزید و دور می شد؛ فقط یک دسته کلاغ سیاه کنار دریا، زیر باران در سکوت پاسبانی می کردند! شریف برای اولین بار با خودش گفت: «باید این اتفاق بیفتد!... اما چرا؛ اما چرا باید!...»

تا دو روز دنیای ظاهری بی رنگ و محو به نظر شریف جلوه می کرد؛ مثل این بود که از پشت پردۀ کدر دود همه چیز را می بیند. سرش گیج می رفت، اشتها نداشت و به هیچ وسیله ای نمی توانست به خودش دلداری بدهد. در صورتی که به این آسانی می شد مرد! او می خواست که بمیرد و بعد از چند ساعت، آب دریا تن او را مانند چیز بی مصرف کنار ساحل بیاندازد و دوباره زمزمۀ افسونگر و غمناک خود را شروع بکند. قوۀ مرموزی او را به طرف امواج می کشاند که همۀ بدبختی ها را می شست و آرزوهای موهوم زندگی را با خودش می برد. صدای موج ها بیخ گوشش زمزمه می کرد: «بیا... بیا...» آب تیرۀ دریا او را به سوی خودش می خواند اما صدای دیگری به او می گفت: «تو پست هستی... تو جانی هستی...»

این پیش آمد به قدری در خاطر شریف زنده بود که نه تنها جزئیات آن را هنوز به یاد می آورد، بلکه در گیر و دار آن شرکت داشت. هر دفعه که به ساعت مکب محسن نگاه می کرد وقایع گذشته جلوش نقش می بست. چون دو روز قبل از آن پیش آمد، محسن ساعت مکب را به او داده بود که برای مرمت به ساعت ساز بدهد. اتفاقا ساعت در جیب او مانده بود و هنوز هم آن را مانند چیز مقدسی با خودش داشت.

شریف بالاخره از مأموریت استعفا داد و به تهران برگشت. چندین بار جویای زن و بچه ی محسن شد، ولی اثری از آنها به دست نیاورده و به مرور ایام این خاطرات از نظرش محو شده بود. اما ورود ناگهانی مجید تأثیر غریبی در او کرد و زندگی قوی تر و دردناکتری به این یادبودها بخشید. حالا همزاد زندۀ رفیقش از گوشت و استخوان جلو او نشسته بود! کی می دانست، شاید خود او بود. چون پیری محسن را که ندیده بوده. در همین سن و با همین قیافه و اندام رفیقش ناگهان از نظر او ناپدید شد. شریف پی برد که محسن نمرده بود، بلکه ارواح او در جسم این جوان حلول کرده بود. شاید این دلیل و برگۀ زندگی جاودان بود، شاید همان چیزی را که زندگی جاودانگی می گفتند مبداء خود را از همین تولید مثل گرفته بود. پس از این قرار محسن نمرده بود، در صورتی که او تا ابد می مرد، چون از خودش بچه نگذاشته بود! در عین حال شادی عمیقی به او دست داد که به کلی نیست و نابود خواهد شد. عقربک ساعت دقایق او را که به سوی نیستی می رفت می شمرد.

...

شریف در رختخواب غلت می زد، با فکر محسن به خواب رفت و هنوز تاریک و روشن بود که با فکر مجید از خواب پرید. خمیازه کشید، حس کرد که خسته و کوفته است. دهنش بد مزه بود بلند شد جلو آئینه نگاهی به صورت خود انداخت. پای چشمهایش خیز داشت، چین های صورتش عمیق تر شده بود، موهایش ژولیده بود و یک رگ از کشاله ران تا پشت کمرش تیر می کشید، بعد رفت با احتیاط از لای درز اتاق میهمانخانه به تخت مجید نگاه کرد. یک تکه از روشنایی پنجره روی صورت او افتاده بود. صورتش حالت بچگاه داشت و لپهایش گل انداخته بود و دانه های عرق پیشانی او می درخشید. دست راستش را با مشت گره کرده از زیر شمد بیرون آورده بود. به نظرش مجید یک وجود روحانی و قابل ستایش جلوه کرد.

به عادت هر روز، شریف زیر درخت بید کنار استخر، پهلوی بساط ناشتایی نشسته بود و سیگار می کشید، که مجید آمد پای چاشت نشست. بعد از سلام و تعارف شریف برای اینکه موضوع صحبتی پیدا بکند، از او پرسید که ساعت دارد یا نه. پس از جواب منفی مجید، شریف دست کرد ساعت مکبی که یک بار به پدرش بخشیده بود، درآورد و گفت: «این امانتی است که از پدرتان پیش من مانده بود.»

مجید ساعت را گرفت، نگاه سرسرکی به آن انداخت. مثل اینکه جانور عجیبی را دیده باشد، خوشحالی بچگانه اما گذرنده ای در چشمهایش درخشید. بعد ساعت را در جیبش گذاشت بدون اینکه اظهار تشکر بکند. شریف زیر چشم او را می پائید. در این لحظه او با یادبودهای ایام جوانیش زندگی می کرد. و جزئیات یادبودهای دنیای گمشده ای که مانند خواب با پدر مجید گذرانیده بود جلو چشمش مجسم شده بود. از تمام حرکات مجید حتی طرز نان خوردن او انعکسی از پدرش جستجو می کرد. و مجید که نسخۀ ثانی پدرش بود کاملا آرزوی شریف را بر می آورد. بعد دست کرد با احتیاط عکسی را از بغلش درآورد به دست مجید داد و گفت: «این عکس فوری را با مرحوم پدرتان در گاردن پارتی برداشتم. آن وقت من هنوز حصبه نگرفته بودم که موهای سرم بریزد!»

مجید نگاهی از روی بی میلی به عکس انداخت، گویی عکس بیگانه ای را دیده است و به زمین انداخت. بعد نگاه گیجی به صورت شریف کرد، انگاری تا این موقع ملتفت طاسی سر شریف نشده بود. شریف عکس را برداشت و بلند شد و با مجید به اداره رفتند.

...................................................................................................

دو هفته زندگی افسون آمیز شریف به طول انجامید و او با پشتکار خستگی ناپذیر مجید را به ریزه کاری های اداره و رموز محاسبات آشنا کرد. به همین علت مجید طرف توجه سایر اعضای اداره شد. در زندگی اداری و داخلی شریف نیز تغییرات کلی حاصل شده بود. پشت میز اداره به کارها بیشتر رسیدگی و دقت می کرد. هر هفته که به سرکشی دهات اطراف آباده می رفت مجید را به عنوان منشی مخصوص به همراه خودش می برد. در خانه از غلامرضا ایرادات بنی اسرائیلی نمی گرفت. وسواس تمیزی از سرش افتاده بود و در هر گیلاسی آب می خورد. به نظرش می آمد که شریف دوباره با زندگی آشتی کرده. غذا را با اشتها می خورد، چشمهایش برق افتاده بود. زیرا زندگی گمشدۀ خود را از نو بدست آورده بود، آن هم در موقعی که زندگی آو را محکوم کرده بود!

شب ها مجید لاابالیانه و بی تکلیف می آمد دم بساط وافور می نشست، با شریف تخت نرد می زد یا صحبت های دری وری می کرد، و همیشه پیش از اینکه برود بخوابد شریف پیشانی او را پدرانه می بوسید. یک نوع حالت پر کیف، یک نوع معنی عمیق و مجهول در زندگی یکنواخت، ساکت، تنها و سرد شریف پیدا شده بود که ظاهرا هیچ ربطی به عوالم شهوانی نداشت، یک جور اطمینان، بی طرفی، سیری و استغنای طبع در خودش حس می کرد و در عین حال احساس پرستش مبم و فداکاری پدرانه ای نسبت به مجید آشکار می نمود. او وظیفۀ خودش می دانست که از مجید سرپرستی بکند، مواظب اخلاق و رفتارش باشد. آیا مجید جای بچۀ خود او نبود! آیا ممکن بود که شریف بچۀ خودش را تا این اندازه دوست داشته باشد؟

...................................................................................................

یک روز گرم تابستانی که آسمان از ابرهای تیره پوشیده شده بود، در ادارۀ مالیه کار فوق العاده پیش آمد کرد. از یک طرف مفتش تحدید تریاک از مرکز رسیده بود و از طرف دیگر کمیسیون های اداری مانع شد که شریف ظهر به خانه برود. ناهار را در اداره خورد و غلامرضا با طردستی مخصوصی در اتاق آبدارخانه اداره بساط وافور را برپا کرد. شریف به عجله مشغول رسیدگی کارهای اداری شد و یکی دوبار مجید را احضار کرد ولی مجید به اداره نیامده بود.

هوا گرگ و میش بود که غلامرضا هراسان به اداره آمد و به زور وارد اتاق کمیسیون شد. قیافۀ او به اندازه ای گرفته بود که شریف یکه خورد از پشت میز بلند شد و پرسید:

«مگر چه شده؟»

«آقا... آقای مجید خان توی استخر خفه شده... من وقتی که هر به خانه برگشتم، دیدم در از پشت بسته... چند ساعت انتظار کشیدم، بعد از خانۀ همساده وارد شدم، دیدم نعش آقا مجید خان روی آب آمده...»

شریف آب دهانش را فرو داد، خرخره اش حرکت کرد و دوباره جای اولش قرار گرفت پس با صدای خفه ای گفت:

«پس دکتر... دکتر را خبر نکردی؟»

«آقا، کار از کار گذشته، تنش سرد شده، روی آب آمده بود. نعش را بردم در ایوان گذاشتم!»

طعم تلخ مزه ای در دهان شریف پیچیده، با گامهای سنگین از اتاق کمیسیون بیرون رفت. هوا خفه و تاریک بود، باران تندی می بارید. بوی مست کننده زمین و برگ های شسته در این اول شب تابستانی در هوا پراکنده شده بود. شریف از چند کوچه گذشت غلامرضا ساکت مثل سایه دنبال او می رفت. خانه اش چهارطاق باز بود، چراغ توری در ایوان می سوخت. نعش مجید را در ایوان گذاشته بودند، رویش یک شمد سفید کشیده شده بود. زلف های خیس او از زیر آن پیدا بود و به نظر می آمد که قد کشیده است.

شریف پای ایوان زیر باران ایستاد، ناگهان نگاش به استخر افتاد که رویش قطرات باران جلوی روشنایی چراغ چشمک می زدند. نگاه او وحشت زده و تهی بود، این استخر که آنقدر دقایق و آرامش و کیف خود را در کنارش گذرانیده بود! یک مرتبه سرتاسر زندگیش در این شهر، پشت میز اداره، بساط وافور، درخت بید، کبک دست آموز و همه محدود و پست و مسخره آمیز جلوه کرد. حس کرد که بعد از این زندگی در این خانه برایش تحمل ناپذیر است، به آب سیاه و عمیق استخر که مثل آب دریا بود خیره شد. به نظرش آب استخر یک گوی بلورین آمد. اما این هیکل انسانی که در این گوی دست و پا می زد که بود؟ در این گوی او مجید را می دید که بازوهای لاغر سفید خود را که رگ های آبی داشت در آب تکان می داد و به او می گفت: «بیا... بیا!...» چه جان گداز بود! پردۀ تاریکی جلو چشم شریف پائین آمد. از همان راهی که آمده بود، با قدم های گشاد و بی اعتنا برگشت.

دست ها را به پشتش زد، زیر باران از در خانه بیرون رفت همان حالتی که در موقع مرگ محسن حس کرده بود، دوباره در او پیدا شد. با خودش تکرار می کرد: «باید این اتفاق افتاده باشد!» جلو چشمش سیاهی می رفت، باران تندتر شده بود، اما او ملتفت نبود. منظره های دوردست مازندران محو و پاک شده مثل اینکه از پشت شیشۀ کدر همه چیز را می بیند، جلو چشمش نقش بسته بود و صدائی بیخ گوشش زمزمه می کرد: «تو رذل هستی... تو جانی هستی!...»

این جمله را سابق براین در خواب عمیقی شنیده بود، او با تصمیم گنگی از منزل خارج شده بود که دیگر به آنجا بر نگردد. حس کرد در دنیای موهومی زندگی می کند و کمترین ارتباطی با قضایای گذشته و کنونی ندارد. از همۀ این پیش آمدها دور و برکنار بود. باران دور او تار تنیده بود. او میان این تارهای نازک خیس شده بود و قطرات باران مثل جانورهای لزجی بود که این تارها را می گرفتند و پائین می آمدند.

شریف مانند یک سایۀ سرگردان در کوچه های خلوت و نمناک زیر باران می گذشت و دور می شد.

بازگشت به چراغ 35